SAHİH-İ MÜSLİM

ORUÇ

 

8- ORUCA BAŞLAMANIN FECRİN ÇIKMASI İLE GERÇEKLEŞTİĞİ VE FECİR ÇIKINCAYA KADAR KİŞİNİN YEMEK YEME VE BAŞKA HUSUSLARI YAPABİLECEĞİ İLE ORUCA BAŞLAMAK SABAH NAMAZININ VAKTİNİN GİRMESİ VE DAHA BAŞKA BİR TAKIM HÜKÜMLERİN KENDİSİNE BAĞLI OLDUĞU FECRİN NİTELİKLERİNİN BEYANI BABI

 

 

2528- Bize Ebu Bekr b. Ebi Şeybe de tahdis etti... Adiyy b. Hatim (r.anh) dedi ki: "Fecir vaktinde beyaz iplik siyah iplikten tarafınızdan ayırt edilinceye kadar. .. " (Bakara, 187) ayeti nazil olunca Adiyy b. Hatim Allah Resulü'ne: Ey Allah'ın Resulü! Ben yastığımın altına biri beyaz diğeri siyah olmak üzere iki yular bırakıyorum. Böylelikle geceyi gündüzden fark ediyorum, dedi. Bunun üzerine Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem): "Şüphesiz senin yastığın pek enli imiş. Bundan kasıt gecenin siyahfığı ile gündüzün beyazlığından ibarettir" buyurdu.

 

 

Diğer tahric: Buhari, 1916,4509; Ebu Davud, 2349; Tirmizi, 2971

 

AÇIKLAMA:          "Adiy b. Hatim dedi ki: "fecir vakti beyaz iplik siyah iplikten tarafınızdan ayırt edilinceye kadar ... " ayeti nazil olunca ... " Hadis nüshaların bir çoğunda ya da çoğunluğunda bu şekildedir. "Adiy ona dedi ki ... " diye kaydedilmiştir. Bazılarında ise "ona" lafzı hazfedilerek: "Adiy dedi ki ... " şeklindedir. Her ikisi de sahihtir. Bunu kaydeden, zamiri bilinen bir zata yahut da muhatap nezdinde önceliği olan bir zata ait kabul eder. Nüshaların çoğunda yahut bir çoğunda "senin yastığın pek genişmiş" anlamındaki ibarede senin yastığın anlamına gelen kelime "visadeke" şeklinde olmakla birlikte bazılarında te harfi fazlası ile "visadeteke" şeklindedir. Bunun da "enli" lafzı ile birlikte açıklanabilir bir tarafı olur. Bu durumda "te" li söyleyişten kasıt "te"siz söyleyiş olan "visadlıdır. Diğer rivayette olduğu gibi. Böylelikle sıfat lafza değil manaya ait olur.

 

Hadisin anlamına gelince; ilim adamlarının bu hadise dair çeşitli şerhleri bulunmaktadır. En güzelleri Kadı lyaz'ın -yüce Allah'ın rahmeti ona- söyledikleridir. O diyor ki: O iki yular alıp başının altına koydu ve hatırına, kastedilenin bu olduğu geldiği için ayeti böyle anladı. Onun yaptığının aynısını yapan daha başkaları da böyle davrandı. Nihayet yüce Allah'ın: "Fecrin" buyruğu nazil olunca Bununla gündüzün aydınlığı ile gecenin karanlığının kastedildiğini anlamış oldular. Yoksa burada anlatılmak istenen ta baştan beri şeriatin hükmünün bu olduğu sonra da yüce Allah'ın: "Fecrin" buyruğu ile nesh edildiği -Tahavi ile Davudi'nin işaret ettiği gibi- değildir.

 

Kadı lyaz dedi ki: Maksat şu ndan ibarettir: Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem) ile birlikte fazla bulunmayan kimseler böyle bir iş yaptı ve buyruğu bu şekilde anlayıp yorumladı. Bunlar genelde ya bedevilerden olan kimselerdi yahut da fıkhi (dini bir bilgi ve anlayış) olmayan kimselerdi yahut da gece ve gündüz ile ilgili "ip" lafzını gece ve gündüz hakkında anlatımında kullanmayan kimselerdi. Çünkü şer'i beyanın (açıklamanın) ihtiyaç zamanından sonraya bırakılması caiz değildir. Bundan dolayı Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem): "Muhakkak senin yastığın gerçekten genişmiş. Maksat gündüzün aydınlığı ile gecenin karanlığından ibarettir" buyruğu ile Adiyy'in yaptıklarının isabetli olmadığını söylemiştir.

 

Ayrıca bu hadiste müşterek (birden çok anlamı olan) lafızların en açık anlaşılan ve en çok kullanılan anlamı ile -beyanın bulunmaması hali dışındaamel için esas alınıp uygulanmayacağı hükmü de çıkmaktadır. Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem) fiilen var olduğu için beyan ortada bir husustu. Ebu Ubeyd dedi ki: Beyaz iplik fecr-i sadık (ikinci fecir), siyah iplik ise gece, ipliğin kendisi ise renk demektir. İşte Bununla birlikte Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'in:

 

"Gecenin siyahlığı (karanlığı) ile gündüzün beyazlığı (aydınlığı)dır" buyruğu fecirden sonraki vaktin geceden değil gündüzden olduğuna ve aralarında bir fasıla bulunmadığına delildir. Bizim mezhebimiz budur, ilim adamlarının büyük çoğunluğu da böyle demişlerdir. Bu hususta A'meş ve başkalarından bazı kanaatler nakledilmiş ise de muhtemelen onlardan nakledilen bu rivayetler sahih olarak gelmemiştir.

 

"Senin yastığın gerçekten genişmiş" buyruğu hakkında Kadi İyaz şunları söylemektedir: Eğer sen yüce Allah'ın iki iplik ile kastettiği gece ile gündüzü yastığının altına koyacak olursan senin yastığın bunların üstünde ve bunların üstünü kapatıyor, demektir. O taktirde bu yastık da oldukça geniş demektir. İşte Buhari'nin Sahih'indeki diğer rivayette geçen: "Şüphesiz sen ensesi çok geniş birisisin demektir" rivayetinin anlamı da budur. Çünkü yastığı böyle olan bir kimsenin kafası da o nisbette büyük olur. Aynı zamanda bu "şüphesiz sen pek iri cüsselisin" şeklindeki diğer rivayetin de manasıdır.

 

Kadi İyaz Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'in bu tabirinin onun ahmaklığından yahut da çokça yemek yiyen birisi olduğu için şişman olduğundan kinaye olmak üzere iki iplik ile ilgili beyana geçildiğini söyleyenlerin kanaatini kabul etmemektedir.

 

Kimisi de şöyle demiştir: Yastıktan maksat uykudur. Yani sen çok uyuyan birisisin. Bir diğer açıklamaya göre bu sözleri ile geceyi kastetmiştir. Yani eğer bir kimse için gündüz ancak iki ipliği n birbirinden fark edileceği bir hal alınca meydana geliyorsa o kimsenin gecesi uzun, uykusu çoktur. Ama doğru olan Kadi İyaz'ın tercih ettiğidir. Allah en iyi bilendir.

 

 

 

 

2529- Bana Ubeydullah b. Ömer el-Kavarırı de tahdis etti... Bize Sehl b. Sa'd tahdis edip dedi ki: Şu: "Beyaz iplik siyah iplikten tarafınızdan ayırt edilinceye kadar yeyin, için" ayeti nazil olunca kişi biri beyaz diğeri siyah birer iplik alırdı. Bunları birbirinden iyice ayırt edebilecek vakte kadar yer (içer)di. Bu hal aziz ve celil Allah: "minelfecr: fecir vakti" buyruğunu indirinceye kadar devam etti. Buyruk nazil olunca bunun anlamını da açıklamış oldu.

 

Yalnız Müslim rivayet etmiştir

 

 

 

2530- Bana Muhammed b. Sehl et-Temımı ve Ebu Bekr b. İshak da tahdis edip dediler ki: Bize İbn Ebu Meryem tahdis etti, bize Ebu Gassan haber verdi, bana Ebu Hazim, Sehl b. Sa'd (r.a.)'dan şöyle dediğini tahdis etti: Bu ayet "yani sizin için beyaz iplik siyah iplikten ayırt edilinceye kadar yeyin, için" ayeti nazil olunca kişi oruç tutmak istedi mi birisi ayaklarına (birine siyah bir ip) diğerine beyaz bir ip bağlar ve bunları gözü ile birbirinden ayırt edinceye kadar yer içerdi. Bundan sonra yüce Allah: "Minelfecr: Fecrin" buyruğunu indirince onun bu buyrukla geceyi ve gündüzü kastettiğini öğrenmiş oldular.

 

 

Diğer tahric: Buhari, 1917,4511

 

AÇIKLAMA:          "Onlardan biri ayaklarına siyah bir iplik ile beyaz bir iplik bağlar ... bunları gözü ile ayırt edinceye kadar yer içerdi." Buradaki "bunları gözü ile" anlamını verdiğimiz lafız üç şekilde zaptedilmiştir. Birincisi kesreli re ile sakin bir hemze sonra da ye ile "ri'yuhuma" şekli. Bu da onların göz görmesi ile (ayırt edilmeleri) anlamındadır. Yüce Allah'ın: "Mal mülkü ve görünüşü itibari ile daha güzel ... " (Meryem, 74) buyruğunda bu anlamdadır. İkincisi (re harfi yerine) kesreli ze, şeddeli bir ye fakat hemzesiz "ziyyuhuma" şeklindeki okuyuştur bu da ikisinin renkleri (birbirinden ayırdedilinceye kadar) demek olur. Üçüncü şekil ise re harfi fethalı da kesreli de okunmak üzere şeddeli ye ile "rayyuhuma ve riyyuhuma" şeklindeki okuyuştur. Kadi İyaz dedi ki: Bu lafız burada yanlıştır. Çünkü rey, cinlerden bir kişiye tabi olana (kişinin cinnine) denilir. Eğer rivayet itibari ile bu sahih olursa manası görünen demek olur. Allah en iyi bilendir.

 

 

 

 

2531- Bize Yahya b. Yahya ve Muhammed b. Ruh tahdis edip dedi ki: Bize Leys haber verdi (H.) Bize Kuteybe b. Said de tahdis etti, bize Leys İbn Şihab'dan tahdis etti, o Salim b. Abdullah'dan, o Abdullah (r.anh)'dan o Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'den: "Şüphesiz Bilal gece iken ezan okur. Bu sebeple sizler İbn Ümmü Mektum'un ezanını işitinceye kadar yeyip içiniz" buyurdu.

 

 

Diğer tahric: Tirmizi, 203; Nesai, 637

 

AÇIKLAMA:          Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'in: "Şüphesiz Bilal gece vakti ezan okur ... yeyip içiniz" buyruğundan çeşitli hükümler anlaşılmaktadır:

 

1. Fecir doğmadan önce sabah ezanını okumak caizdir.

2. Fecir doğuncaya kadar (oruç tutacak kimseler için) yemek, içmek, cima etmek ve diğer (mübah) işleri yapmak caizdir.

 

3. Gözleri görmeyen kimsenin eza n okuması caizdir. Mezhep alimlerimiz Bunun caiz olduğunu söylemişlerdir. Ancak onunla birlikte gözü gören birisinin de bulunması şartı ile ki İbn Ümmü Mektum ile birlikte Bilal'in bulunması gibi. O taktirde bunda kerahet bulunmaz. Şayet onunla birlikte gözü gören birisi yoksa yanlışlık yapacağı korkusu ile mekruh olur.

 

4. Sabah namazı için iki defa eza n okumak müstehabtır. Bunlardan biri fecirden önce, diğeri fecrin doğuşundan hemen ilk doğuş vaktinde okunur.

 

5. Müezzinin sesine (okunan ezana) güvenmek. Malik, Müzeni ve gözleri görmeyen kimsenin şahitliğini kabul eden diğer kimseler bunu delil göstermişlerdir. Cumhur ise buna şahitlikte (konunun) hakkında bilgi sahibi olmak şart olarak aranır demiştir. Ama ses ile ilim hasıl olmaz. Çünkü sesler birbirine benzeyebilir. Ancak ezan ve namaz vakti hususunda ise (ağırlıklı) zan sahibi olmak yeterlidir.

 

6. Niyet ettikten sonra yemek yemenin caiz olduğuna delildir. Niyetten sonra yemek yeme ile oruç niyeti bozulmuş olmaz. Çünkü Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem) fecrin doğuşuna kadar yemek yemeyi mübah kılmıştır. Bilindiği gibi fecrin doğuşundan sonra niyet etmek caiz değildir. O halde niyeti n fecirden önce olduğuna ve ondan sonra yemek yemenin zarar vermediğine delildir. İşte gerek bizim mezhebimizin gerek bizden başkalarının mezhebinin meşhur olan doğru görüşü budur. Kimi mezhep alimimiz de şöyle demektedir: Eğer niyetten sonra yemek yer yahut cima yaparsa niyeti bozulur, niyetini yenilemesi icab eder. Aksi taktirde orucu sahih olmaz. Bu ise açık bir yanlışlıktır.

 

7. Sahur yapmak ve onu geciktirmek müstehabtır.

 

8. Büyük bir mescit için iki müezzin edinilebilir. Mezhep alimlerimiz şunları söylemektedir: Eğer ihtiyaç olursa ikiden fazla müezzin edinmek de caizdir. Nitekim Osman (r.anh) dört müezzin edinmişti. Şayet dört müezzinden fazlasına ihtiyaç olursa daha sahih olan görüş ihtiyaca ve maslahata göre fazlasının da görevlendirilebileceği şeklindedir.

 

 

 

 

2532- Bana Harmele b. Yahya da tahdis etti ... Abdullah b. Ömer (r.anhuma) dedi ki: Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'i şöyle buyurur'ken dinledim: "Şüphesiz Bilal, henüz gece iken ezan okur. Bunun için siz İbn Um-Mektum'un ezanını işitinceye kadar yeyiniz, içiniz. "

 

Yalnız Müslim rivayet etmiştir

 

 

 

2533- Bize İbn Numeyr tahdis etti. .. İbn Ömer (r.anhuma) dedi ki: Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'in iki müezzini vardı. Bilal ve gözleri görmeyen İbn Ümmü Mektum. Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) de: "Bilal henüz gece iken ezan okur. Bu sebeple siz İbn Ümmü Mektum ezan okuyuncaya kadar yeyip içiniz" buyurdu. (İbn Ömer) dedi ki: İkisi(nin ezanı) arasında ise ancak birisinin inmesi, diğerinin ise yukarı çıkması kadar bir süre vardı.

 

 

Yalnız Müslim rivayet etmiştir

 

AÇIKLAMA:          "İkisi arasında ... " İlim adamlarının dediklerine göre Bunun anlamı şudur: Hilal fecirden önce ezan okur ve ezan okuduktan sonra dua ve benzeri ameller için bekler, sonra fecric doğmasını gözetlerdi. Fecrin doğması yaklaşınca inip İbn Ümmü Mektum'a haber verir. İbn Ümmü Mektum da abdest ve benzeri hazırlıklarını yaptıktan sonra çıkar ve fecrin doğuşu ile birlikte ezan okumaya başlardı demektir. Allah en iyi bilendir.

 

 

 

 

2534- Bize İbn Numeyr de tahdis etti. .. Aişe (r.anha) Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'den Bunun aynısını rivayet etti.

 

 

 

2535- Bize Ebu Bekr b. Ebi Şeybe de tahdis etti, bize Ebu Usame tahdis etti (H.) Bize İshak da tahdis etti, bize Abde haber verdi (H.) Bize İbnu'l-Müsenna da tahdis etti, bize Hammad b. Mes'ade tahdis etti, hepsi Ubeydullah'dan bu iki isnad ile İbn Numeyr'in hadisine yakın olarak rivayet etti.

 

 

 

2536- Bize Zuheyr b. Harb tahdis etti. .. İbn Mesud (r.anh) dedi ki: Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) şöyle buyurdu: "Bilal'in ezanı -yahut Bilal'in nidası dedi- sizden herhangi birinizin sahurunu yemesine sakın engel olmasın. Çünkü o (gece) namaz kılanınız (yatağına) dönsün. Uyuyanınızı da uyandırsın diye henüz gece iken ezan okur -yahut nida eder dedi-" Ayrıca şöyle buyurdu: "Fecir böyle ve böyle olması değildir" -deyip elini doğruıtarak kaldırdı- "şöyle oluncaya kadardır" deyip iki parmağının arasını ayırdı.

 

Diğer tahric: Buhari, 621, 5298, 7247; Ebu Davud, 2347; Nesai, 640 -muhtasar-, 2169 -muhtasar-; İbn Mace, 1696

 

 

 

2537- Bize İbn Numeyr de tahdis etti, bize Ebu Halid -yani elAhmer- Süleyman et-Teymi'den bu isnad ile tahdis etti ama şöyle dedi: "Fedr şöyle olan değildir" bu arada parmaklarını bir araya getirdikten sonra yere doğru indirdi. "Ama böyle olandır" bu sefer şehadet parmağını diğer şehadet parmağı üzerine koyup ellerini uzattı.

 

 

 

2538- Bize Ebu Bekr b. Ebi Şeybe de tahdis etti, bize Mu'temir b. Süleyman tahdis etti (H.) Bize İshak b. İbrahim de tahdis etti, bize Cerir ve Mu'temir b. Süleyman haber verdi. İkisi Süleyman et-Teymi'den bu isnad ile rivayet etti. Ama el-Mu'temir'in hadisi rivayeti "uyuyanınızı uyandırır ve kıyamda olan (namaz kılan)ınız da geri döner" ibaresinde sona ermektedir.

 

İshak dedi ki: Cerir hadisi rivayetinde: "Böyle olması değildir ama böyle olmasıdır" Bununla fecri kastediyordu. O ise enine doğru uzanan aydınlıktır, yukarıdan aşağı dikey uzanan değildir demektir.

 

 

 

2539- Bize Şeyban b. Ferruh tahdis etti... Semura b. Cundub dedi ki: Muhammed (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'i şöyle buyururken dinledim: "Sizden herhangi biriniz Bilal'in ezan okumasına da -enlemesine yayılmadığı süreceşu uzanan beyazlığa da kanarak sahurundan olmasın. "

 

Diğer tahric: Ebu Davud, 2346; Tirmizi, 706; Nesai, 2170

 

 

 

2540- Bize Züheyr b. Harb da tahdis etti... Semura b. Cundub (r.anh) dedi ki: Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) şöyle buyurdu: "Bilal'in ezan okumasına da şu şekilde etrafa yayılmadıkça sabahın dikey beyazlığına da kanmayın. "

 

 

 

2541- Bana Ebu'r-Rabi' ez-Zehrani de tahdis etti. Bize Hammad -yani b. Zeyd- tahdis etti ... Semura b. Cundub (r.anh) dedi ki: Rasulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) şöyle buyurdu: "Bilal'in ezanına da ufuktaki şu şekilde uzunlamasına beyazlığa -bu şekilde etrafa yayılmadıkça- kanarak sahurunuzdan olmayın. " Hammad bunu eli ile gösterdi ve enine (yayılmasını) kastediyor dedi.

 

 

 

2542- Bize Abdullah b. Muaz tahdis etti ... Semura b. Cundub (r.anh) hutbe verirken Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'in şöyle buyurduğunu tahdis etti: "Bilal'in ezan okumasına da fecir açıkça ortaya çıkıncaya kadar -yahut fecir ağanncaya kadar dedi- şu beyazlığa (aydınlığa) da kanmayın. "

 

 

 

2543- Bunu bize İbnu'l-Müsenna da tahdis etti, Sevade b. Hanzala el-Kuşeyri dedi ki: Semura b. Cundub (r.anh) şöyle derken dinledim: Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) buyurdu ki deyip bu hadisi zikretti.

 

 

AÇIKLAMA:          (2536) "Bilal'in ezan okuması -yahut Bila/'in nidası- sizden kimseyi sahurundan alıkoymasın ... " Buradaki (namaz kılanınız anlamındaki) kaimekum: lafzı "yarcia: dönmesi için fiilinin mef'ulüdür. Nitekim yüce Allah: "Eğer Allah seni döndürürse" (Tevbe, 83) buyurmuştur.

 

Hadisin manasına gelince o geceleyin ezan okur, böylelikle size fecrin doğmasının pek uzak olmadığını bildirmek ister. Bunun neticesinde gece namaz kılıp yorulmuş olan kimsenin rahat etmek üzere yatağına dönmesini hatırlatır. Sabah namazına gücü yerinde kalkması için az da olsa uyuyup dinlenmesini hatırlatmak içindir. Yahut da eğer henüz vitir kılmamışsa vitrini kılsın, herhangi bir şekilde bir taharet almaya yahut da sabahın yaklaşmakta olduğunu öğrenmesine bağlı olarak benzeri daha başka işleri varsa sabah namazı için hazırlansın diye böyle yapar.

 

"Uyuyanınızı da uyandırmak için" yani o da kılmak istediği kısa bir teheccüdü kılıp yahut da eğer vitir kılmamışsa vitir kılıp eğer oruç tutmak isterse sahur yeyip gusletmek ya da abdest almak isterse ya da Bunun dışında fecirden önce yapma ihtiyacı olan daha başka şeyleri yaparak sabah namazına hazırlansın diyedir.

 

(2536) "Şöyle ve şöyle olması değildir deyip ellerini toplayıp kaldırdı. .. " Diğer rivayette (2537) "Şüphesiz fecir şöyle olan değildir deyip parmaklarını bir araya getirdi. .. " öbür rivayette (2538) "O enine doğru yayılandır ... " diğer rivayette (2541) "Bilal'in ezan okuması da ... sizi sahurunuzdan alıkoymasın" Ravi (Hammad) da: Enine uzanmasını kastediyordu dedi.

 

Bütün bu hadisler ile hükümlerin kendisine bağlı bulunduğu fecrin mahiyeti beyan edilmektedir ki bu da ikinci fecir, fecr-i sadık ve enine doğru aydınlığı yayılandır. Bab başlığında açıklanmış idi.

 

Yine bu hadislerde bu açıklama daha da açıklık kazanmakta, ayrıca öğretim halinde daha da açıklayıcı olmak üzere işaretle gösterilebileceği de anlaşılabilmektedir. Allah en iyi bilendir.

 

Sonraki sayfa için aşağıdaki link’i kullan:

 

9- SAHURUN FAZİLETi MÜSTEHAB OLDUGUNUN TE'KiDİ, SAHURU GECiKTİRMENiN VE iFTARI ÇABUKLAŞTIRMANIN MÜSTEHAB OLDUGU BABI